Hồi kết của Internet

Lắng nghe bài viết này: Đăng nhập để nghe Vào mùa hè năm 2003, chỉ vài tuần trước thời điểm chuyển đến Đài Loan (Trung Quốc), người viết quyết định lập một trang blog để ghi lại hành trình cá nhân. Trước đó, người viết từng sở hữu một trang GeoCities, một trang Blogspot và một trang web tự xây dựng bằng Microsoft FrontPage được lưu trữ trên một máy chủ trung gian. Đây là lần thử nghiệm thứ tư với mô hình blog (và phải đến lần thứ bảy, chuyên trang Stratechery mới chính thức ra đời). Khi đó, người viết bị thu hút bởi một phần mềm mới phát hành mang tên WordPress, với lời giới thiệu có thể cài đặt chỉ trong năm phút. Trên thực tế, quá trình cài đặt WordPress kéo dài hơn năm phút rất nhiều, do người sử dụng phải tìm hiểu cách tạo cơ sở dữ liệu MySQL và cấu hình PHP. Sau khi hoàn tất toàn bộ các cấu phần kỹ thuật nêu trên, quá trình cài đặt mới thực sự chỉ mất năm phút. Ký ức về giai đoạn đó được gợi lại vào tuần trước, khi xuất hiện thông tin toàn bộ các phiên bản PHP đều tồn tại một lỗ hổng nghiêm trọng, cho phép thực thi mã từ xa trên máy chủ lưu trữ. Hiện nay, Stratechery vẫn vận hành trên nền tảng WordPress, song hệ thống này do Pressable, một công ty trực thuộc Automattic, quản lý. Nhờ vậy, trang web đã được vá lỗi trước khi lỗ hổng bảo mật bị công bố rộng rãi. Sẽ là thiếu thận trọng nếu người quản trị tự xử lý thủ công thay vì áp dụng phương thức này. Nhìn lại hơn 20 năm trước, việc tự thực hiện mọi thao tác kỹ thuật thủ công mà không nắm vững kiến thức chuyên môn vẫn diễn ra an toàn. Đó chính là đặc trưng của Internet thời kỳ đầu: một sáng tạo phi thường thuộc về một thời kỳ nay đã khép lại. Sự kết thúc của kỷ nguyên blog Năm 2003 có thể xem là giai đoạn khởi đầu của không gian blog (blogosphere). Trước đó, các trang blog đã hiện diện trên thực tế: Dave Winer, nhân vật thường được coi là cha đẻ của blog, đã thành lập Scripting News vào năm 1997 sau những thử nghiệm ban đầu với trang cá nhân DaveNet; Justin Hall lập trang Links.net từ năm 1994; Jorn Barger đặt ra thuật ngữ “weblog” cho trang Robot Wisdom vào năm 1997; và trang web có tầm ảnh hưởng lớn kottke.org ra đời năm 1998. Tuy nhiên, phải đến đầu những năm 2000, các trang blog mới bùng nổ trên diện rộng, đặc biệt là trong lĩnh vực chính trị: Talking Points Memo, Andrew Sullivan và Boing Boing ra mắt năm 2000 Instapundit, Little Green Footballs và Dooce ra mắt năm 2001 Matt Yglesias, Daily Kos, Eschaton, The Volokh Conspiracy, Power Line, Gizmodo, Gawker, paidContent và Daring Fireball ra mắt năm 2002 Ezra Klein, Marginal Revolution, ReadWriteWeb và AVC ra mắt năm 2003 Sự phát triển nổi bật của các blog chính trị phản ánh cả sức mạnh lẫn thách thức trong bước chuyển biến đầu tiên của Internet. Trước giai đoạn này, Internet chủ yếu là không gian của giới công nghệ, nơi các chuyên gia thảo luận về công cụ chỉnh sửa văn bản và ngôn ngữ lập trình trên các hệ thống bảng tin (BBS), diễn đàn sơ khai hay danh sách gửi thư điện tử. Tuy nhiên, giới hoạt động chính trị đã sớm nhận ra quyền tự do lập ra một ấn phẩm có khả năng tiếp cận toàn thể công chúng là một bước phát triển mang tính đột phá. Mục tiêu hướng tới khi đó không phải là thương mại, mà là tạo ra sự thay đổi xã hội. Ban đầu, các ấn phẩm mới này mang tính mới lạ. Dù vậy, những nền tảng trên đã nhanh chóng trở thành điểm khởi đầu cho làn sóng nội dung mở rộng mạng lưới web theo cấp số nhân. Các tờ báo in truyền thống từng nắm giữ sức ảnh hưởng nhờ vị thế độc quyền theo địa bàn địa lý; trong khi đó, những blogger thời kỳ đầu gây dựng tầm ảnh hưởng nhờ đi tiên phong trên một phương tiện truyền thông mới. Sau cùng, bên hưởng lợi lớn nhất trên mạng Internet lại là Google. Khi nguồn nội dung trở nên bùng nổ, Google không đóng vai trò phân phối — vốn là dịch vụ miễn phí — mà giữ vai trò định hướng tìm kiếm và khám phá thông tin. Chính vì khâu phân phối là miễn phí, khả năng điều hướng tiếp cận thông tin đã trở thành mắt xích quan trọng nhất trong chuỗi giá trị. Nhiều blogger thời kỳ đầu đã tạo ra nguồn thu đáng kể từ Google thông qua chương trình quảng cáo AdSense. Tuy nhiên, đến cuối thập kỷ, các nội dung quảng cáo ngày càng gây phiền toái hơn trong khi mức chi trả lại sụt giảm, xuất phát từ việc nguồn cung vị trí quảng cáo là vô tận và các vị trí đắc địa nhất đều tập trung trên Google Search. Đây là một trong những minh chứng điển hình đầu tiên cho thấy sự bất cập của môi trường Internet: khi mọi thứ đều mở, mọi đối tượng đều có cơ hội, dẫn đến sự cạnh tranh vô hạn – điều gây tổn hại nghiêm trọng cho hoạt động kinh doanh. Trong nhiều năm, người viết từng tiếc nuối vì không nằm trong thế hệ blogger thời kỳ đầu. Tuy nhiên, một thập kỷ sau, thực tế cho thấy thời điểm này lại hoàn toàn phù hợp để đón đầu một mô hình kinh doanh bền vững hơn: mô hình thu phí thuê bao định kỳ (subscription). Như tác giả đã nêu trong bài viết "Blogging’s Bright Future" năm 2015: Thực tế chứng minh có nhiều mô hình kinh doanh khả dĩ hơn ngoài quảng cáo thông thường, như chính Sullivan đã nỗ lực thể hiện. Trong hai năm qua, Sullivan đã được người đọc ủng hộ qua hình thức thu phí thuê bao với doanh thu đạt gần 1 triệu USD mỗi năm. Dù từng có nhiều hoài nghi khi Sullivan bắt đầu, song khả năng huy động tài chính này không phải là điều bất ngờ: Sullivan sở hữu một tiếng nói mang tính độc bản – xét theo thuật ngữ kinh tế, các bài viết của Sullivan có độ co giãn thay thế thấp – do đó, độc giả sẵn sàng chi trả cho những nội dung không thể tìm thấy ở bất kỳ nơi nào khác. Đó chính là sự trung thành mà Klein từng e ngại đã bị mai một… Tất nhiên, người viết nhận thức rõ ràng về sự đánh đổi đối với mô hình kinh doanh thu phí định kỳ: khi biến một sản phẩm trở nên khan hiếm và có giá trị chi trả, lượng độc giả tiếp cận mặc nhiên sẽ bị thu hẹp. Dù vậy, Stratechery hướng tới một thị trường ngách, và phân khúc này được phục vụ hiệu quả nhất bằng cách tối ưu hóa nguồn thu từ những khách hàng thực sự quan tâm, thay vì thu gom từng khoản nhỏ từ đại chúng. Tựu trung lại, giải pháp để không bị nhấn chìm trong sự dư thừa thông tin là chủ động thu hẹp đối tượng tiếp cận – hướng vào quy mô nhỏ gọn. Đây là một mô hình kinh tế hiệu quả, và hiện có nhiều blogger đang áp dụng thành công. Hoạt động viết blog (blogging) vẫn duy trì sức sống mạnh mẽ, chỉ là có sự chọn lọc hơn, và do đó, hoàn toàn xứng đáng để độc giả chi trả. Sự kết thúc của mạng xã hội Google không phải là nền tảng tổng hợp (Aggregator) duy nhất: một thập kỷ sau đó, một phương thức tiếp cận thông tin mới đã ra đời, đó là mạng xã hội. Thay vì chủ động tìm kiếm một trang tin, người dùng có thể nhận các liên kết được chia sẻ trực tiếp, không chỉ qua thư điện tử mà còn trên nền tảng cung cấp các thông tin cập nhật phù hợp với những đối tượng được lựa chọn theo dõi. Thậm chí, trong một giai đoạn, những người theo dõi còn có thể kết nối thành bạn bè. Thời điểm thuận lợi của Stratechery không chỉ dừng lại ở việc mô hình thu phí thuê bao dần trở nên khả thi về mặt kỹ thuật