AI và Steve Strogatz

AI và Steve Strogatz Những bài học và kỳ vọng từ cú sốc AI đối với toán học Jonathan Marek Ngày 23/10/2026 12 1 2 Chia sẻ Những tiết học toán trung học phổ thông ấn tượng nhất của người viết đều mở đầu bằng một bức thư từ Steve Strogatz. Giáo viên phụ trách môn học, thầy Joff (cách gọi thân mật dành cho thầy Donald Joffray), là một huyền thoại của Trường Loomis Chaffee. Thầy Joff giảng dạy môn Giải tích đa biến, môn học xuất sắc nhất mà người viết từng tham gia cho đến nay. Các bài toán được đưa ra thường bắt nguồn từ đời sống thực tế: quỹ đạo của một người chèo thuyền kayak qua sông, thời gian cần thiết để một con cáo đuổi kịp một con thỏ, hay vị trí vạch sân lý tưởng để tối ưu hóa khả năng đá bóng vào khung thành từ các vạch phân cách. Thầy Joff rất yêu thiên nhiên và môn bóng bầu dục. Thầy Joff thường nhắc tới một tập hợp những cựu học sinh xuất sắc của trường Loomis Chaffee trong lĩnh vực toán học. Điều này dường như không phải là một thủ thuật sư phạm nhằm kích lệ tinh thần, mà xuất phát từ việc thầy thực sự tôn trọng và luôn tự hào khi nói về các thế hệ học trò. Đối với sáu học sinh trong lớp, đó là động lực để phấn đấu xứng đáng với (và có thể được ghi danh vào) hàng ngũ ưu tú đó. Thầy Joff đặc biệt tâm đắc câu danh ngôn của Isaac Newton: “Nếu tôi nhìn xa hơn những người khác, đó là nhờ tôi đứng trên vai những người khổng lồ”. Hiển nhiên, thầy Joff muốn nói tới chính Newton, cùng Leibniz, Euler, Gauss và nhiều danh nhân khác. Song thầy cũng muốn nhắc tới chính những học trò cũ của mình. Đứng đầu danh sách ưu tú của bộ môn toán trường Loomis Chaffee là Steve Strogatz, khi đó là một giáo sư toán học trẻ tuổi tại Đại học Cornell. Nhiều năm trước khi Giáo sư Strogatz viết hàng chục bài bình luận toán học trên The New York Times (bắt đầu bằng loạt bài năm 2010 mang tên From Fish to Infinity), trước cả khi ông xuất bản nhiều cuốn sách bao gồm The Calculus of Friendship viết về mối quan hệ với thầy Joff, Steve Strogatz đã là một huyền thoại trong lớp học tại Founders Hall và là hình mẫu truyền cảm hứng cho người viết. Thầy Joff và Giáo sư Strogatz chính là một phần nguyên nhân thôi thúc người viết theo đuổi chuyên ngành Toán học và từng dự định trở thành một giáo sư. Từ trang bìa cuốn sách viết về thầy Joff của Steve Strogatz Hai thầy trò đã trao đổi thư từ bằng đường bưu điện. Đó là phương thức liên lạc phổ biến vào năm 1990, thời kỳ trước khi có email. Ngoài ra, 90% nội dung thư là các phương trình toán học vốn không thể trình bày tương thích trên định dạng văn bản thô của email thời kỳ đó. Vào những ngày hào hứng nhất, thầy Joff rút một lá thư mới của Strogatz từ cặp tài liệu với một động tác dứt khoát và nụ cười hóm hỉnh. Ký ức dẫu đã phai mờ, song người viết vẫn nhớ mang máng lời dẫn: “đây là một bài toán mà các học sinh của thầy sẽ rất thích…”. Và sau đó, cả lớp lại cùng nhau nỗ lực tìm kiếm lời giải. AI sẽ không bao giờ có được niềm vui đó. Công nghệ này không có tri giác và không sở hữu nụ cười hóm hỉnh. Tuy nhiên, AI đã bắt đầu thâm nhập vào lĩnh vực toán học. Trong những tuần gần đây, Giáo sư Steve Strogatz liên tục xuất hiện trên truyền thông để chia sẻ góc nhìn về vấn đề này và trở thành gương mặt đại diện tiêu biểu, gợi lại niềm ngưỡng mộ thời niên thiếu đối với giới toán học. Ký giả Derek Thompson đặt tiêu đề cho bài phỏng vấn Giáo sư Strogatz là “Tôi hiểu vì sao các nhà toán học rơi lệ”. Sự kinh ngạc trước tốc độ phát triển công nghệ cùng nỗi trăn trở về bản sắc nghề nghiệp cũng được thể hiện rõ trong chương trình podcast The Daily với chủ đề “Khi AI đe dọa mục đích sống của con người”. Đây là những tiêu đề phản ánh thực tế đáng suy ngẫm. Tại sự kiện JUMP Offsite cách đây 15 tháng, cựu lãnh đạo OpenAI Zack Kass từng đề cập đến nguy cơ đối với bản sắc cá nhân trong một bối cảnh khác. Ông chia sẻ về chuyến thăm các công nhân bốc xếp đang đình công tại một cảng biển. Cuộc đình công không xuất phát từ vấn đề tiền lương, an toàn hay điều kiện lao động, mà nhằm phản đối tiến trình tự động hóa. Những người lao động này không lo ngại về thu nhập, bởi họ hoàn toàn có thể chuyển sang ngành xây dựng với mức thù lao tương đương. Tuy nhiên, họ gắn bó sâu sắc với căn tính công nhân cảng, tiếp nối truyền thống qua nhiều thế hệ gia đình. Đó chính là giá trị làm nên con người họ. Thái độ hả hê trước những trào lưu chế giễu như “Bỏ khoai tây chiên vào túi đi, Terry” – nhắm vào Giáo sư Terence Tao của Đại học California tại Los Angeles (UCLA), một trong những nhà toán học đương đại kiệt xuất – là điều không thể đồng tình. Luận điệu này mang tâm lý bài trừ giới trí thức toán học, cho rằng họ cũng sẽ bị đẩy xuống vị trí tầm thường như bao người khác. Đây là quan điểm lệch lạc. Niềm tự hào của một công nhân cảng lành nghề hay của một nhà toán học xuất chúng đều cần được trân trọng, đặc biệt trong thời kỳ chuyển đổi này. Dẫu vậy, cần nhận thức rõ rằng mọi công việc đều có thể biến đổi. Toán học nằm ở một thái cực nơi “trí tuệ thuần túy” có lẽ là ranh giới duy nhất. Ngay cả giá trị thẩm mỹ của toán học, như Giáo sư Strogatz từng mô tả trên The Daily, cũng bắt nguồn từ năng lực trí tuệ. Công việc thường nhật của các nhà toán học qua nhiều thập kỷ, thậm chí hàng thế kỷ hay thiên niên kỷ, gần như ít thay đổi hơn so với các ngành nghề khác. Tính ổn định bền vững này tạo nên một bản sắc nghề nghiệp sâu sắc. Đối với nhiều ngành nghề khác, trí tuệ không phải là yếu tố giới hạn chính đối với việc nâng cao chất lượng sản phẩm; hoặc bản thân ngành nghề đó vốn đã liên tục biến chuyển, khiến bản sắc nghề nghiệp trở nên linh hoạt hơn. Vấn đề cốt lõi đặt ra hiện nay là: Liệu giới hạn thực sự có nằm ở trí tuệ, và các công việc như lập trình, quản lý nhân sự hay biểu diễn nhạc cụ có thực sự mang bản chất tương đồng với toán học cao cấp hay không. AI không nên ngừng giải quyết các bài toán học, cũng như bất kỳ vấn đề nào khác. Việc tích lũy tri thức luôn tạo ra giá trị to lớn cho nhân loại. Một ví dụ kinh điển thường được nhắc đến là việc chữa trị bệnh ung thư, một mục tiêu mang ý nghĩa sâu sắc. Tuy nhiên, cũng cần tính đến việc thiết kế các hệ thống năng lượng giúp giảm chi phí và hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường từ 10 lần trở lên. Tác động lan tỏa của thành tựu này là rất lớn, có thể ngăn ngừa nguy cơ bất ổn xã hội tại Pháp hay sự suy thoái kinh tế tại Indonesia. Đó còn là việc rà soát dữ liệu điều trị y tế nhằm loại bỏ các khoản chi tiêu lãng phí không mang lại hiệu quả, giúp giảm gánh nặng chi phí cho hệ thống y tế; hoặc phát triển các hệ thống giám sát theo thời gian thực để giảm thiểu gian lận và nâng cao mức độ an toàn tại những quốc gia đang đối mặt với làn sóng di cư. Đây không phải là những vấn đề thuần túy về mặt trí tuệ như toán học đỉnh cao, song vẫn đòi hỏi hàm lượng tri thức rất lớn. Ngoài ra, AI sẽ ngày càng thúc đẩy con người tập trung vào các công việc mang tính đặc thù của con người, nếu có sự tiếp thu và chủ động thích ứng. Bản thân những tiến bộ trong toán học cũng có thể đem lại nhiều tác động tích cực. Các mô hình hiện nay giải quyết vấn đề bằng cách khai thác chiều sâu tri thức và kỹ thuật từ nhiều phân ngành toán học, kết nối các ý tưởng rời rạc nhờ tận dụng lợi thế xử lý lượng thông tin ngữ cảnh khổng lồ của AI. Tiềm năng này không dừng lại ở phạm vi toán học. Trong các công trình nghiên cứu của mình, Giáo sư Strogatz đã liên kết